Dode zielen

Nikolaj Gogol

Op hilarische meesterlijke wijze een belastingssysteem blootgelegd, maar de presentatie kon beter

Genre: literatuur                          Mijn waardering: *** (3)

De auteur

Nikolaj Gogol was een Russisch schrijver die geboren werd in 1809 in het huidige Oekraïne. Van 1834 tot 1835 was hij hoogleraar in Sint Petersburg maar nam daar zelf ontslag. Hij reisde nadien door Europa en heeft op diverse plaatsen gewoond. Vanaf 1835 legde hij zich toe op schrijven. Gogol schreef ook nog poëzie, verhalen en toneelstukken. Met het verhaal ‘De mantel’ is Gogol befaamd geworden.  ‘De revisor’ is dan weer een bekend toneelstuk.

Arthur Langeveld is de vertaler van deze editie. Er zijn trouwens meerdere vertalingen van Dode Zielen in omloop. Langeveld – die ook Oblomov van Gontsjarov heeft vertaald – is bekroond met de Marinus Nijfhoff Prijs.

Korte inhoud

De editie die ik las is het e-book van uitgeverij Atlas op basis van de 5^e druk in 2007.

Het verhaal speelt zich af rond de periode 1820 in Rusland.

Ivanovitsj Tsitsjikov, een charmante meester oplichter, heeft een geniaal idee : hij koopt zielen op of over van landeigenaren die belastingen betaalden op het aantal mannelijke boeren die in dienst waren. Overleden ze voor de volgende volkstelling, dan moesten de heren toch belastingen blijven betalen. Tsitsjikov biedt de landeigenaren aan om hun dode boeren (dode zielen) over te kopen.

Leeservaring

Een puntje van kritiek naar de uitgever toe

Van Nikolaj Gogol is dit het eerste werk dat ik lees, maar niet de eerste Russische literatuur. Daarom lagen mijn verwachtingen redelijk hoog. Deze hoge verwachtingen zijn deels ingevuld. Qua inhoud, stijl, opbouw en dergelijke is ‘Dode Zielen’ me erg in de smaak gevallen. Echter, in de editie die ik las, staan gigantisch veel fouten. Echte drukfouten. Zoals bijvoorbeeld ‘schreefhij’ (spatie?), familiaar, … en ga zo maar door. In deel 2, het onvoltooide deel, staan woorden en halve zinnen meermaals tussen [ ]. Een voorbeeld: ‘Ten eerste wil ik die plek voor geen goud [missen]. Omdat het zo ergerlijk leest, zet ik dit negatief punt in het begin.

Leesgenot

Maar er zijn ook positieve zaken. Zoals het verhaal zelf. Veel plot en beweging is er niet in te vinden. Wie een actieboek zoekt, of een thriller, is eraan voor de moeite. Wie echter een beeld wil krijgen van de Russische jaren 1820 en dit op speelse en een plezante manier wil ervaren: u heeft hieraan fantastisch leesvoer!

Een verhaal dat op momenten hilarisch is. Noem het satire, humor, sarcasme of een parodie… de ernst van een Russisch belastingssysteem wordt hier met een lekkere saus van grappigheid overgoten.

Gogol werkt vooral met zijn personages. Hij gebruikt de tics en eigenaardigheidjes van hen om het luchtig te houden en vooral de belachelijkheid van een systeem in de verf te zetten. Tsjitsjikov die steeds als een klein kind sprongetjes maakt, Sobakovitsj die op iedereen kritiek heeft (iedereen is een oplichter, een boef, …)

De acties in het verhaal bestaan er voornamelijk uit dat Tsjitsjikov rondreist en alle landeigenaren bezoekt.

Hoewel er toch redelijk wat individuen de revue passeren en ze Russische namen dragen die voor ons Belgen moeilijk zijn, blijft de rolverdeling duidelijk. Het wordt geen wirwar. Er is echter een uitzondering: dat is bij de beschrijving van een mooie vrouw en een zeer mooie vrouw. Het gaat over Anna Grigorjevna en Sofia Ivanovna. Wie wie is, weet ik na drie keer herlezen nog steeds niet. Maar dit speelt eigenlijk geen rol. Het verhaal blijft duidelijk.

Verrassende punten

Wat me steeds weer in de klassiekers verwondert is dat er toch altijd enige herkenbare dingen zijn die vroeger ook gebeurden of aanwezig waren. Een goed voorbeeld is dat Gogol optekent dat er lichtgeraakte mensen zijn, mensen die snel gekwetst raken. Hij haalt hier zelfs een voorbeeld aan: ‘Bijvoorbeeld als je zegt dat in de stad er een domme man is…’ Dan denken de mensen dat het over hun gaat. In onze huidige tijd speelt zich dit ook nog af.

Wat me ook kan begeren is de gedetailleerde beschrijving van onder andere het huis van Poesjkin zonder langdradig of vervelend te worden. Gogol bewijst nog maar eens dat hij een meester is in details en de lezer dit als boeiend te laten ervaren.

Een ander verrassend punt is dat aan het eind van het verhaal de historiek staat, het ontstaan en het doel van dit boek waardoor enkele punten van kritiek hierdoor duidelijk worden. Maar toch… Misschien was het beter om hiermee het boek te starten. Misschien ook niet, omdat het onvoorspelbare dan weg is.

 Deel 2 is onvoltooid en tot twee maal toe door Gogol grotendeels verbrand geweest omdat hij er niet tevreden over was. Gogol wilde in het tweede deel de ideale mens neerzetten, maar daar is hij nooit in geslaagd geweest. Dat merk je ook in de stijl. Alle spontaniteit, hilariteit is uit dit deel weggezogen. In de kunst noemen we dat ‘kapot gewerkt’.

Een dikke pluim voor…

Tenslotte wil ik een dikke pluim geven aan de vertaler. Een heel fijne vertaling, zonder enige geforceerdheid. Het boek leest daarom vlotjes weg. Ook aan het taalgebruik, de vrije vertaling en zijn eigen ‘invulling’ mag Arthur Langeveld trots zijn. Het zijn dan meestal wel Nederlandse uitdrukkingen, maar als Belg begrijpen we dit en kunnen we dit ook wel smaken.

Citaten

(de pagina’s zijn niet helemaal zoals in het boek. De nummering is van e-book, waarvan het lettertype vergroot is)

p. 215: ‘Zoals bekend zijn er op de wereld heel wat gezichten die door de natuur op z’n janboerenfluitjes zijn afgewerkt, …’

p. 227: ‘Wat een hollebolle Gijs’.

p. 475: ‘… dat de rijkspolitie zo krols als een kat was, …’

Qua inhoud, personages, vertaling, verhaal, … is dit boek een aanrader. Op gebied van fouten en leesbaarheid is het een ergerlijke editie.

Extra toelichting

Er zijn verschillende edities in omloop van ‘Dode Zielen’ die ook door anderen zijn vertaald. Bij voldoende tijd (en zin) ga ik ook nog een andere editie lezen en recenseren. Dat is de editie die uitgegeven is door Uitgeverij Van Oorschot en vertaald door Aai Prins. Dit e-book is gebaseerd op de editie eerste druk van 2014 en telt +600 pagina’s.

Details

Uitgeverij:  L.J.Veen Klassiek/Atlas                               Jaar 2007

Pagina’s:

Vertaling: Arthur Langeveld

Verschijningsvormen: